دگرگونی شهرها در عصر جهانی شدن

چکیده

جهان در آستانه قرن بیست و یکم دچار تحولات و دگر‌گونی‌های اساسی شده است و جهانی شدن واقعیتی است ملموس و ضرورتی گریز‌ناپذیر که هر جامعه‌ای که خواهان رفاه شهروندانش باشد چاره‌ای ندارد جز اینکه خود را با این جریان نیرو‌مند سازگار کند به قول فرید‌من جهانی شدن انتخاب نیست  بلکه واقعیت است امروزه اکثریت جمعیت در  سکونت‌گاههای شهری زندگی می‌کنند و شهر‌نشین شدن تدریجی جهان مسلماً تحقق خواهد یافت  جهانی شدن بر شیوه اداره شهر‌ها و همچنین نقش حکومت‌های شهری تأثیر بارزی داشته است (پوراحمد، شورت و کیم، 1384: 196) و عامل اساسی که در ارتباط با تحول شهر‌ها جای تردید باقی نمی‌گذارد پیوستن روز‌افزون شهر‌ها به جریان‌های جهانی است (شورت و کیم، 1384) و جهانی شدن هدف اولیه عمده‌ترین شهر‌ها درجهان در حال گذار و توسعه در دنیای معاصر است (رهنما، 1386: 55) امروز تکنولوژی به تمامی ابعاد زندگی انسان رسوخ کرده است و مفهوم زندگی شهری را دگر‌گون کرده است مسلماً انسان امروز همان انسان قرون گذشته نیست و هر نسلی باید شهر خود را بسازد و برنامه‌ریزان و مدیران شهری باید در جستجوی شهر‌های برای نیاز‌های امروز باشند.

 

واژگان کلیدی: جهانی شدن، شهر، قرن بیست و یکم، تغییر،‌ امروزه

 

 

مقدمه 

جهانی شدن فرآیند فشردگی فزاینده زمان و فضا که به واسطه آن مردم دنیا کم و بیش به صورت نسبتاً آگاهانه در جامعه جهانی واحد ادغام می‌شوند (گل‌‌محمدی، ‌1386: 11) جهانی‌شدن پروسه‌ای که اتفاق افتاده است و نباید منتظر آن بشویم و اصلاً نمی‌شود متوقفش کرد و تنها جایی که می‌شود روی آن تأثیر گذاشت تعامل با آن است. (فکوهی،www.yoozna. com ) یک عامل اصلی در تغییرات شهری، افزایش ارتباط و وابستگی شهر‌ها به روند‌های جهانی است. شهر‌ها به طور فزاینده‌ای در معرض نفوذ‌های جهانی هستند (شورت و کیم، 1384: 13 ) در زمینه شهر‌ و شهر‌نشینی جهان در عصر حاضر تغییرات مهمی را به خود دیده است

1 . شهری شدن جهان

2 . سر برآوردن جهان شهر‌ها

3 . رقابتی شدن شهر‌ها

4. بوجود آمدن شهر‌های مجازی

5. رویکرد تفریحی شهر‌ها

 

جهانی شدن

پیدایش و سرآغاز درک آنچه جهانی شدن خوانده می‌شود خارج شدن از پوسته درون و نظر افکندن به برون است (حسین سلیمی، 1384:) در یک معنا جهانی‌شدن حقیقاً ظهور یک دوره تاریخی کاملاً متفاوت از دوره‌های دیگر حیات بشری خواهد بود اما در معنای دیگر صرفاً تحولی درجه‌ای و کیفی، نه ماهوی، در استمرار روند معمول تاریخ گذشته می‌شود (کچویان، 1386: 11) اما در آستانه هزار جدید جهانی شدن نیروی جدیدی است که تحولی سریع اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را به پیش می‌برد و فرآیند کنونی جهانی شدن بی‌سابقه است و نمود مشابهی در تاریخ ندارد. (سلیمی، 1384:  )

جهانی شدن پروسه‌ای است که در جهان  به راه افتاده و سبب بروز دگرگونی‌های در جهان شده است و روند تحولات کنونی دنباله تحولات کلان تاریخ بشری است و جوامع در حال گذر از  مراحل تحول هستند: از انقلاب کشاورزی به انقلاب صنعتی و سپس به انقلاب اطلاعاتی (رجایی، 1382: 12) کاستلز جهانی شدن را سر برآوردن گونه‌ای جامعه شبکه‌ای در ادامه حرکت سرمایه‌داری می‌داند (کاستلز، ج 1،   )

بر اساس چشم‌انداز جامعه شبکه‌ای کاستلز، شکل فضای جدیدی ایجاد شده است که ویژگی  اصلی عملکرد‌های اجتماعی به شمار می‌رود و بر جامعه شبکه‌ای تسلط دارد و آن را شکل می‌دهد: فضای جریان‌ها (جوان و عبد‌الهی، 1385، 91) دیوید هاری جهانی شدن را فشردگی شدید زمان و مکان می‌داند و هلد و همکارانش به دگر‌گونی در سازمان فضایی، روابط اجتماعی و تبادلات اشاره می‌کنند (ربانی و احمدی، 1380: 36).

 

۱- شهری شدن جهان

شهر‌نشینی نزدیک به 5 هزار سال قبل از میلاد، یعنی پس از گذشت چند هزار سال از آغاز مرحله کشاورزی و هنگامی شروع شده است که در پی تحولاتی که در امر کشاورزی رخ داده است کشاورزان توانسته‌اند کمی بیش از نیاز سالانه خود تولید کنند. در واقع دستیابی به مازاد کشاورزی نخستین شرط آغاز شهر‌نشینی بوده است (پاپلی یزدی و رجبی سناجردی،  1382: 52) تکنولوژی عامل توسعه شهر‌نشینی قلمداد می‌شود. شهر‌نشینی از نیمه قرن هجدهم و همراه با انقلاب صنعتی شتاب بیشتری یافت(پاپلی یزدی و سقایی،  ) در آغاز قرن بسیت و یکم شهر‌نشینی نه فقط شکل غالب میان اکثریت جمعیت کره زمین بلکه روند عمومی آن گویای برگشت‌ناپذیر بودن این فرآیند و از میان رفتن تدریجی اما قطعی سایر اشکال زیستی است. اکثریت جهان در زمین رفته رفته به شهر تبدیل می‌شود در سال 1800 تنها 3 درصد جمعیت جهان در شهر‌ها می‌زیستد در سال 1950 این میزان به 50 درصد رسیده است این در حالی است که سازمان ملل متحد هشتاد درصد رشد جمعیت دهه آینده رامربوط به شهر‌ها می‌داند نه روستا‌ها و مسلماً آنچه در خصوص توسعه و گسترش شهر‌ و شهر‌نشینی اتفاق افتاده است در طول تاریخ بشر بی‌سابقه بوده است. ( همشری،http://www.hamshahrionline.ir )         

با توجه به تحول جامعه پسا‌صنعتی و تغییرات فناوری که با گستره هر چه بیشتر و سرعتی هر چه فزونتر در حال اتفاق افتادن است می‌توان پیش‌بینی کرد که ‌آینده انسانیت آینده‌ای کاملاً شهری خواهد بود و نرخ رشد شهر‌نشینی به صورت فزاینده‌ای افزایش می‌یابد تا به حدود صد‌درصد برسد (فکوهی، 1385:136

 

۲- جهان شهر‌ها یا شهر‌های جهانی

مدتها چنین پیش‌بینی می‌شد که توسعه در حمل و نقل و فنا‌وری ارتباطات در هر دو مقوله هزینه و کیفیت سرانجام هر گونه احتیاج برای تمرکز شهری را تضعیف خواهد نمود. با هر دوره تغییر فناوری در این زمینه، دانشمندان و روزنامه‌نگاران مرتباً اذعان می‌دارند که شهر‌نشینی در مقیاس گسترده، امری مربوط به گذشته است اما با گذشت هر دوره‌ای از این توسعه‌ها، شهر‌ها نه تنها ناپدید نمی‌‌شوند بلکه بزرگتر و پراهمیت‌تر می‌گردند زیرا با وجود آنکه پیشرفت در حمل و نقل مدرن و فناوریهای ارتباطات، وقوع بسیاری از اشکال  تعامل اقتصادی و اجتماعی را در فواصل دور‌تر امکان‌پذیر می‌سازد، اما در سایر موارد احتیاج برای مجاورت را افزایش می‌دهد. (اسکات، 1384: 17)

شهرهای جهانی قطب‌های مرکزی در شبکه جهانی هستند اصطلاح شهر‌های جهانی برای اولین بار توسط پاتریک گدس در سال 1915 ابداع شد (شورت و کیم،1384: 79)

شهر‌ها  در هزاره جدید مفهوم و کار‌کردی تا حدودی متفاوت از گذشته پیدا کرده‌اند سربرآوردن جهان شهر‌ها یا در واقع شهر‌های جهانی که مناسبات بین‌المللی را تغییر می‌دهند جهان شهر‌ها اگر موجب فرو‌پاشی کشور‌ها نشوند حداقل عملکرد بین‌المللی این سکونت‌گاههای کلان به طور اساسی کشور‌ها و قلمرو‌ها آنها را با چالش‌ رو به رو می‌کند در واقع شهر‌های جهانی، مجمع‌الجزایر ثروتمندی هستند که به اعتقاد برخی از جمله ریکاردو طی دو یا سه دهه آینده از نظر سلطه و حاکمیت جهانی جایگزین هفت کشور فعلی و قدرتمند  جهان می‌شوند(شورت و کیم، 1384،‌ چهارده) شهر‌های جهانی فی نفسه در نظام سیاسی جهان در حال تغییر که مرزهای ملی نمی‌تواند مانع جریان سرمایه، افراد، اندیشه‌ها شوند مهم هستند.

 

۳- رقابت شهرها

عامل اصلی که در ارتباط با تحول شهر‌ها جای تردید باقی نمی‌گذارد پیوستن روز‌افزون شهر‌ها به جریان‌های جهانی است اقتصاد  جهان که به طور فزاینده‌ای جهانی می‌شود و شدیداً رقابتی است امروز رقابت عنصری اساسی در رشد و پویایی یا زوال و نابودی شهر‌ها است هایدر در دهه 1990 رقابت شدید بین شهر‌ها را جنگ‌های مکانی نامید. (شورت و کیم،  1384: 14) قدتر تزلزل ناپذیر جهانی شدن اقتصادی، باعث سازماندهی مجدد تمام سطح سیاره زمین می‌شود بدین معنی که اغلب کشور‌ها و شهر‌های مختلف در اکناف جهان در تعقیب بهتر در بازار پر ازدحام جهانی به نوعی برنامه‌ باز‌سازی تن در می‌دهند (شورت و کیم،  1384: 62) باز‌سازی که زمینه را برای رقابت هر چه بیشتر آماده می‌سازد دیو‌ید‌ هاروی استدلال می‌کند که جهانی شدن سرمایه‌داری اخیراً باعث شکل‌گیری نوعی دگر‌گونی در مدیریت شهر‌ها شده است توجه به تخصیص منابع، اشتغال‌گرایی  و تشویق به سرمایه‌گذاری خصوصی است جهانی شدن بر شیوه اداره شهر‌ها و همچنین بر نقش حکومت‌های شهری تأثیر بارزی داشته است ( قبلی )

 

۴- رویکرد تفریحی شهر‌ها (گردشگری شهر)

گردشگری، گزیده‌ای از چهر‌های مثبت جهانی شدن است که بر ویژگی‌ها و جذابیت‌های محلی شدن  تأکید دارد (پاپلی یزدی و سقایی، 1385: 337) بشر اول قرن بیست و یکم روزانه 14 ساعت کار می‌کرد و بیمه اجتماعی هم نداشت اما بشر اول قرن بیست و یکم در هفته 35 ساعت کار می‌کند و از انواع بیمه‌های اجتماعی برخوردار است. (پاپلی یزدی و  سقایی،‌1385،‌7) وقتی فردی 5 تا 6 روز در هفته کار می‌کند مسئله‌گذاران  1 الی 5/1 روز اوقات فراغت وی مطرح می‌شود حال اگر مثلاً در 10 الی 20 سال آینده وی 4 روز در هفته فراغت داشته باشد چه باید کرد. اوقات فراغت باید مصرف شود. برای اوقات فراغت باید کالا تولید کرد که گردشگری مهمترین کالای است که برای بخشی از اوقات فراغت تولید می‌شود (پاپلی و سقایی، 1385: 247). بزرگترین تولید و مصرف قرن بیست و یکم حول تولید و مصرف اوقات فراغت است (پاپلی یزدی و سقایی، 1385: 1). گردشگری به عنوان گونه‌ای خاص از نحوه گذران اوقات فراغت  دارای گردش مالی بسیار عظیمی است در این بین شهر‌ها هم به عنان مبدا و هم به عنوان مقصد گردشگری جایگاه بسیار ویژه‌ای یافته‌اند. به دلیل سرعت ارتباطات، بالا رفتن سطح فرهنگ شهر‌وندان و بالا رفتن سطح زندگی آنان جهانگردی سالهای آینده جهانگردی شهری خواهد بود.

در نتیجه شهر‌ها باید برمحور گردشگری طراحی شود و شهر در عصر حاضر بیشتر رویکرد تفریحی خواهد داشت (پوراحمد، 1385: 203)

 

۵- شهر الکترونیک

شهر الکترونیک هدیه فناوری اطلاعات در قرن بیست و یکم است امروزه فناوری اطلاعات نقش مهمی در زندگی شخصی و کاری شهر‌وندان باز می‌کند و اهمیت آن هم رو به فزونی است. مهمترین خصوصیت  عصر اطلاعات، سرعت بیشتر و وابستگی به عنصر اطلاعات است که همانند نیازمندی صنایع به مواد خام می‌باشد. فناوری اطلاعات وارد زندگی شهر‌وندان شده است و روابط مبتنی بر (it) ، اساس زندگی در عصر ارتباطات است. شهر الکتونیکی عبارت از شهری است که اداره امور شهروندان شامل خدمات و سرویس های دولتی و سازمانهای خصوصی بصورت بر خط (online) و به طور شبانه روز ، در هفت روز هفته با کیفیت و ضریب ایمنی بالا با استفاده فناوری اطلاعات و ارتباطات و کاربرد آن صورت می‌گیرد (http://www.ayandeh.com) شهر مجازی یک ایدئالیسم مبتنی بر اندیشه خیالی و یوتوپیایی نیست بلکه یک شهر واقعی است که با ظرفیت های جهان مجازی ساخته می شود ( دو فضایی شدن شهر )


 

نتیجه‌گیری

جهان ابتدای قرن بیست و یکم جهانی است که هیچ فردی یا جامعه‌ای نمی‌تواند، حصاری دور خود کشیده و از آن دوری گزیند(سلیمی، 1384:  )

امروزه شهر‌ها به مشابه مکان‌های استراتژیک جهان رو به سمت جهانی شدن حرکت می‌کنند.

و عواملی محدود کننده پیوند‌ها و تعامل میان شهر‌ها اندک اندک از میان رفته و می‌رود و همواره بر گستره روابط اجتماعی و اقتصادی و فرهنگ بین شهر‌ها افزوده می‌شود منطق حاکم بر جهانی شدن این فشار را بر شهر‌ها وارد می‌کند که همواره در حال فعالیت و پویایی باشند و به طور مستقیم در این بازی شرکت کنند زیرا مکان‌‌های که  بیشتر جهانی هستند شانس بیشتری برای بهره‌برداری از مزایای جهانی شدن دارند در صورتیکه مکانهای که کمتر جهانی هستند به طور نسبی و در مواردی به طور مطلق بازنده‌اند (شورت و کیم، 1384: 9

در جهان شبکه ای امروز همه چیز وابسته به چیز دیگری است و همه چیز به ه ربط دارد و جهانی شدن روابط را از متن محلی به متن جهانی تغییر می دهد.(ایران زاده ،1380: 27 ) در نتیجه تحولات و پیشرفت های سریع تکنولوژی مفهوم شهر و زندگی شهری دگرگون شده است . اگر حضور ماشین را در زندگی انسان همچون شمع بدانیم که در زندگی انسان روشن شد تکنولوژی امروز یک انفجار است . امروزه تصور انسان از زمان و مکان دگرگون شده است و زندگی آن لاین جایگزین زندگی سنتی خواهد شد . سرعت تغییرات ضرورت داشتن دیدگاه آینده گرا در برنامه ریزی شهری را می رساند تا ضمن شناخت دگرگونی شهرها در عصر حاضر با مطالعه روندهای موجود به این بپردازند که در آینده چه روی خواهد داد و به همین لحاظ تصمیم بگیرند که آیا چنین آیندهای برای ما مطلوب است یا خیر اگر نیست بکوشیم تا آن را تغییر دهیم . به قول ناظر یعنی کاری کنیم که به جای آنکه قربانی این تغییرات شویم، به آنها جهت ببخشیم (ناظر، 1385: 19)


 

منابع

1ـ سلیمی، حسین (1384)،‌ جهانی‌شدن، نظریه‌های گوناگون درباره جهانی شدن، سمت، تهران.

2ـ جان اسکات، آلن (1384)، جهان شدن شهر، منطقه‌های جهانی، مترجم، کاظمی، پانته‌آ، انتشارات پردازش و برنامه‌ریزی شهری وابسته به شهر‌داری تهران.

3ـ کازس، ژرژوپوتییه، فرانسواز (1382)، جهانگردی شهری، ترجمه، صلاح‌ الدین محلاتی، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

4ـ  شورت،‌جامی رنای و کیم، یونگ هیون (1384)، جهانی شدن و شهر، مترجم، کاظمی، پانته‌آ، انتشارات پردازش و برنامه‌ریزی شهری وابسته به شهر‌داری تهران.

5ـ  رهنما، محمدرحیم (1386)،‌ موانع و مشکلات و راهکار‌های جهانی شدن شهر‌های ایران، فصلنامه جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 8، بهار و تابستان 1386، صص (46ـ 35)

6ـ گل‌محمدی، احمد، (1386)، جهانی‌شدن فرهنگ و هویت،‌چاپ سوم، تهران، نشر نی.

7ـ  بهکیش، محمد مهدی (1385)،‌ اقتصاد ایران در بستر جهانی شدن، چاپ چهارم، تهران، نشر نی.

8ـ  پاپلی یزدی، محمد حسین دستاجردی، حسین، (1382) نظریه‌های شهر و پیرامون، چاپ اول، سمت، تهران.

9ـ پاپلی یزدی، محمد حسین و سقایی، مهدی (1385)، گردشگری ماهیت و مفاهیم، چاپ اول، سمت، تهران

10ـ فکوهی،‌ ناصر (1385)،‌انسان‌شناسی شهری، چاپ سوم، تهران، نشر نی

11ـ  ربانی،‌ رسول و یعقوبی، احمد، جهانی شدن آینده‌های فرهنگ‌های بومی، فصلنامه اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره 216ـ 215، صص 51ـ36

12ـ  ایران زاده، سلیمان (1380)، جهانی شدن و تحولات استراتژیک در مدیریت سازمان، انتشارات قمر، تبریز.

13ـ تانلر، الوین  و هایدی تانلر (1385)، به سوی تمدن جدید (سیاست درموج سوم)، مترجم، جعفری، محمد‌رضا، نشر علم، تهران

14ـ پور‌احمد، احمد (1385)، قلمرو و فلسفه جغرافیا، انتشارات دانشگاه تهران

15ـ شورت، جان رنای و کیم، یونگساهیون (1384)،‌ جهانی‌شدن و شهر، مترجم، پور‌احمد، احمد و شایان، رستمی، انتشارات جهاد دانشگاهی، تهران.

16ـ کچویان، حسین (1386)، نظریه‌های جهانی شدن، پیامد چالش‌های فرهنگ و دین، نشر نی، تهران.

17ـ رجایی،‌ فرهنگ (1379)،‌ پدیده جهانی شدن، وضعیت بستری و تمدن اطلاعات، ترجمه: آذرنگ، عبد‌الحسین،‌نشر آگه، تهران.

18ـ کاستلز، امانوئل (1380)، عصر اطلاعات، ظهور جامعه شبکه‌ای، اقتصاد، جامعه و فرهنگ، جلد اول، مترجم: علیقلیان، احد و خاکباز، افشین، انتشارات طرح نو، تهران.

19- http:// www.hamshahrionline.ir/ News/?id=14972

20- http://www.ayandeh.com/ page 1. php? kategori=20% &&20% گلوبال 20% انسان  news id= 3045

 

  *  این مقاله در اولین همایش سراسری دانشجویی جغرافیا (۷و ۸ آبان ماه ۱۳۸۷ دانشگاه تهران ) ارائه شده است و در مجموعه مقالات این همایش به چاپ رسیده است.

 

حسین میرزایی ; ۱٢:٤٠ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٧/۱٢/٢۱